در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟

به گزارش وبلاگ عطر آلین، مقاله زیر از دکتر بابک عباسی استاد فلسفه و ویراستار-مترجم کتاب هنر ظریف بیخیالی است که به موضوع فلسفه و زیستن در روزگار سخت می پردازد.

در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟

به گزارش وبلاگ عطر آلین به نقل از شماره شصت و چهارم مجله اندیشه پویا ؛پیش از هر چیز، باید در نظر داشت که از چیستی و کارکرد فلسفه تلقی های مختلفی وجود دارد و چنین نیست که هر فلسفه ای خود را مخاطب این سؤال بداند. در واقع، فقط یک تلقی از فلسفه است که خود را درگیر این سؤال می نماید، و آن هم فلسفه به مثابه راه ورَسم زندگی است (philosophy as a way of life).

قدمت این تلقی از فلسفه، در کنار فلسفه به منزلۀ شناختِ هستی، به یونان باستان و دورۀ تأسیس فلسفه برمی گردد. خیلی ها معتقدند برای سقراط مهم ترین پرسش ها نه سؤالاتی انتزاعی و متافیزیکی بلکه سؤالاتی از این قبیل بود که خوب زیستن چیست و چگونه باید زیست. این که گفته شده است سقراط فلسفه را از آسمان به زمین آورد، معنایش احتمالا چنین چیزی است. یعنی به جای سوال هایی متافیزیکی یا سوال از این که در آسمان ها و افلاک چه می گذرد، سوالش این بود که در زمین چگونه قدم برداریم.

البته، چون یک ویژگی مهم فلسفه پرسش از خود (خودِ فلسفه) است، و نیز از آنجایی که فلسفه در طول تاریخ ادوار متعددی داشته است، در هر دوره پاسخ های متفاوتی به این سوال داده اند که وظیفۀ فلسفه چیست. مرور این پاسخ ها ما را از موضوع بحث مان خیلی دور می نماید اما آنچه گفتنش لازم به نظر می رسد این است که در تاریخ فلسفه، تعریف فلسفه به مثابه وجودشناسی(چه چیزی هست؛ چه چیزی نیست؟) یا در عصر جدید معرفت شناسی (چه می توانم بدانم؟) غلبه داشت. اما از اواسط قرن بیستم به این سو، آن سوال و مشغلۀ قدیمی فلسفه یعنی پرسش از چیستی و چگونگی خوب زیستن توسط فیلسوفانی همچون پی یر اَدو احیا شد. این تلقی از فلسفه به دلالت های معنایی حکمت نزدیک تر است، زیرا در حکمت جنبۀ عملی همان قدر مهم است که جنبۀ نظری و شاید دقیق تر آن باشد که بگوییم در حکمت نظر از عمل جدا نیست. اما این خلافِ جریان اصلی تاریخ فلسفه است که همیشه نظر را از عمل جدا می دانست. (یک نمونۀ خوب در زمینۀ مطالعات معاصر دربارۀ حکمت، کتاب حکمت؛ چند رویکرد به یک مفهوم ترجمه و تالیف مالک حسینی است)

اما از این مقدمه که بگذریم، یک نکته هم باید به سؤال شما اضافه کرد تا هم پرسش و هم پاسخش بهتر درک گردد، و آن این که هیچ دوره ای از تاریخ بدون سختی نبوده است. انسان های هر دوره احساس شان این بود که در دورۀ سختی زندگی می نمایند و این یعنی هر دوره ای سختی های خودش را داشته است. اساسا برخی معتقدند فلسفه از سختی های فکری و عینی تغذیه می نماید. فلسفه مولود دوران سختی است. یعنی زمانی که چیزهایی که می دانستیم (یا فکر می کردیم می دانیم) دیگر به کارمان نمی آید و احتیاجمند معرفت جدید و راهکار های تازه ایم. سقراط هم در روزگار آسان و آسوده ای زندگی نمی کرد- وگرنه مرگش مرگی عادی می بود نه مرگ با جام شوکران.پس این پرسش که با شرایط سخت زندگی چه کنیم، پرسش جدیدی نیست.

اکنون اگر به ایدۀ پیش گفته دربارۀ مقام فلسفه، یعنی فلسفه به مثابه شیوۀ زندگی بازگردیم، شاید بتوان پاسخی به سوال بالا یافت. در بسکمک از فلسفه ها از افلاطون تا به امروز می توان دنبال پاسخ این سؤال بود که چگونه می توانیم شرایط سخت را تاب بیاوریم و به تعبیر نه چندان فصیح، زندگانی کنیم نه زنده مانی! می توان فهرستی از فیلسوفان، از قدیم و جدید ردیف کرد که دست کم در برخی از آثارشان به چنین سوالی پرداخته اند اما من در اینجا می خواهم فقط یک مکتب را نام ببرم که امتحانش را در عمل و در طول تاریخ پس داده و حتی امروزه هم منبع الهام بسکمک کسان و مکاتبی است که خواسته اند در شرایط سختِ انسانی از رنج خود و انسان های دیگر بکاهند و نیز راهی برای زیستنی پرمایه و معنادار نشان بدهند؛ و آن همانا مکتبِ رواقی است.

فلسفۀ رواقی فلسفۀ تاب آوری است و رواقیان در نظر و عمل قهرمانان تاب آوری بودند. این مکتب منبع الهام بسکمک از فیلسوفانِ بعد از خود و نیز انسان هایی بوده که در دنیا پیرامون یا در درون، خود را در اوضاع و احوال سخت می یافتند. یک نمونۀ به یادماندنی بوئتیوس است که وقتی در زندان تسلای فلسفی را می نوشت، داشت روایتی از فلسفۀ رواقیان به دست می داد که مناسب حال و روزش باشد. امروزه نیز شاهد رجوع به فلسفۀ رواقی هستیم. برای مثال، متفکری مانند آلن دوباتن که نامش با کتاب تسلی بخشی های فلسفه مطرح شد و سپس مدرسۀ زندگی را بنیاد نهاد، در اصل دارد ذیل فلسفۀ عملی، پروژه ای رواقی را بسط می دهد. همچنین خوب است به کتاب عالی ویلیام اروین فلسفه ای برای زندگی: رواقی زیستن در دنیای امروز هم اشاره کنیم که سعی نموده بر مبنای تعالیم رواقی، یک فلسفۀ زندگی متناسب با احتیاجهای امروزی عرضه کند. اما از فلسفه که بگذریم، مکتب رواقی در روان شناسی هم آبشخور فکری دو مکتب مهم رفتاردرمانیِ شناختی (CBT) و درمان مبتنی بر پذیرش و پایبندی (ACT) بوده است.

مکتب رواقی، که شباهت های قابل تأملی هم با آیین بودا دارد، هدفش به زبان امروزی بالا بردن انعطاف پذیری روانی انسان ها بود و نیز کمک به انسان ها برای قرار دریافت در راستا زندگی درست(زندگی فضیلتمندانه). رواقیان هم تبیینی از رنج و زندگی نامطلوب داشتند، و هم بر اساس آن تبیین، راهکاری برای رهایی از رنج و قرار دریافت در راستا زندگی خوب پیشنهاد می کردند.

من در اینجا سعی می کنم دو ایده را که نَسب شان به تعالیم رواقی می رسد طرح کنم و خیلی کوتاه ربط این دو را به تاب آوری و خوب زیستن نشان دهم: ایدۀ پذیرش (که مبتنی است بر تمایز امور قابل کنترل از امور غیرقابل کنترل) و ایدۀ بسندگیِ فضیلت.

  • گگرددگی و پذیرش

یکی از مضامین مهم فلسفۀ رواقی تمایز امور قابل کنترل (و امورِ تا حدی قابل کنترل) از امور غیرقابل کنترل است. این که ما در برابر این دو/سه مقوله چه واکنشی نشان دهیم هم احوال روحی ما (مثل آرامش داشتن یا نداشتن) و هم ارزش زندگی ما را تعیین خواهد نمود. چه چیزهایی قابل کنترل اند و چه چیزهایی قابل کنترل نیستند؟ از نظر رواقیان اوضاع و احوال بیرونی، حتی آنچه برای بدن ما رخ می دهد، بیرون از اختیار ماست. اما این که به رخدادهای بیرونی چگونه واکنش دهیم، چگونه فکر کنیم، چگونه احساس و چگونه عمل کنیم، تحت کنترل ماست(می گردد در خصوص مصداق های اموری که تحت کنترل ماست، با رواقیان موافق نبود. اما اصل چنین تمایزی همچنان قابل دفاع و راهگشاست). پیشنهاد رواقیان برای شرایط سخت این بود که آنچه را در اختیار ما نیست، بپذیریم و برای آنچه در اختیار و کنترل ماست اقدام و عمل کنیم.

آن ها معتقد بودند نمی گردد کسی را به خاطر آنچه خارج از دایرۀ اختیار اوست، تحسین یا سرزنش کرد پس خوشبختی یا بدبختی ما را هم نباید به چیزهایی گره زد که در اختیار ما نیست. آنچه می توان به خاطرش به کسی اعتبار و امتیاز داد چیزهایی است که خود شخص به نحو مستقیم یا غیرمستقیم در کسب آن سهمی دارد. احتمالا این جملۀ اپیکتتوس را بارها شنیده ایم که رنجش ما حاصل خودِ اتفاقات نیست بلکه حاصل برداشت و قضاوتی است که دربارۀ آن ها داریم. اما معمولا تحلیل فلسفی و منطقی نهفته در این جمله کمتر به تصریح درآمده است. به زبانی که برای اهل فلسفه آشناتر است، برداشت ها و واکنش های ما در قبال اتفاقات، اموری واجب و ضروری(necessary) نیستند بلکه امکانی اند(contingent). به این معنا که می توان در برابر اتفاقِ واحد، قضاوت های مختلف و متفاوت داشت و افزون بر این، واکنش های ما هم اموری حتمی نیستند. این قضاوت ها و واکنش ها وابسته به بافت و سیاق، و البته حاصل انتخاب ما هستند. مثالی که معمولا به کار می رود مرگ است. گفته می گردد مرگ اگر به خودی خود سهمگین بود، چرا سقراط می توانست چنان برخورد گگردده ای با آن داشته باشد.

بر اساس این تحلیل، مواجهۀ کارامد با سختی هایی که خارج از اختیار ماست، گگرددگی و پذیرش است. گگرددگی و پذیرش دو معنا دارد: گگرددگی و پذیرش ذهنی(intellectual)، گگرددگی و پذیرش هیجانی(emotional). پذیرش ذهنی به این معناست که آنچه را اتفاق افتاده به عنوان یک واقعیت بپذیریم. متضاد این معنا از پذیرش، انکار و ناباوری است. (وقتی اتفاق ناگواری برای ما می افتد، سوال هایی مثل چرا من؟ نشانۀ انکار است). این معنای مثبت از پذیرش را می توان در ایدۀ عشق به سرنوشت(amor fati) دید که نیچه از تحسین نمایندگان آن بود.

اما گگرددگی و پذیرش هیجانی به معنای تمایل به تجربه کردن تمام و کمال احوال و عواطف سخت است. متضاد این معنا از پذیرش، اجتناب است. رواقیان تکنیک هایی برای تمرین هر دو جنبۀ فکری و هیجانیِ پذیرش داشتند (مثل فکر کردن به اتفاقات ناگوار)، اما امروزه برای آموختن چگونگی اجرای پذیرش هیجانی به کمک روان شناسان احتیاج داریم. پذیرش در این معنا نه به معنای خوشامدگویی به درد و رنج بلکه به این معناست که آماده باشیم دردهای حاصل از رویدادهای زندگی را در آغوش بکشیم. در این تغییرِ جهت از رویگردانی به رویارویی، خواهیم دید که اوضاع عوض می گردد. وقتی خودمان را از هیجان درد یا از هیجان ترس پس می کشیم درد، دردآورتر و ترس، ترسناک تر خواهد بود (و این چیزی است که امروزه آزمایش های تجربی هم تأیید می نماید). واکنش جایگزین برای اجتناب، این است که با سعۀ صدر آمادۀ تجربه کردن عواطف سخت باشیم. در اثر چنین رویکردی درد از بین نمی رود اما، برخلاف رویکرد اجتناب، باعث بیشتر شدن و عمیق تر شدن درد هم نمی شویم(شرح بیشتر را می توانید در کتاب های رویکرد ACT و به زبان ساده تر در کتاب هنر ظریف بی خیالی/نشر کرگدن بیابید).

گگرددگی و پذیرش به طور خلاصه به معنای آن است که در مواجهه با سختی ها نه آن ها را انکار کنیم نه از آن ها اجتناب کنیم. قبول کنیم و باور کنیم و به رسمیت بشناسیم شان و سپس بکوشیم در درون مان برای این احوال و هیجانات سخت مثل غم، ترس، خشم جایی اختصاص بدهیم. رواقیان با بصیرت هایی روانشناسانه دریافته بودند که که تن زدن از درد، درد را شدیدتر می نماید. از آنجا که هر یک از ما سهمی اجتناب ناپذیر از درد و رنج داریم، باید زیاده خواهی را کنار بگذاریم و سهم مان را از درد بپذیریم و با آن از در صلح درآییم نه جنگ و کشاکش. چنین مواجهه و واکنشی(که طبعا ماهر شدن در آن مستلزم تمرین است) درد و ناملایمتی را از بین نمی برد اما قدرت ویرانگر آن را مهار می نماید و نمی گذارد که درد و رنج به چیزی دست وپاگیر بدل گردد، و به این نحو مجالی ایجاد می گردد برای انجام دادن چیزهایی که برای شخص مهم است.

سوالی که اینجا پیش می آید این است که آیا این پذیرش ما را به انفعال در برابر آنچه پیرامونمان در اجتماع و سیاست می گذرد، نمی کشاند؟ به نظر می رسد پاسخ منفی است. اولا خود رواقیان انسان هایی گوشه گیر و منزوی نبودند و فعالانه در زندگی سیاسی و اجتماعی مشارکت می کردند. ثانیا آن ها برای این مشارکت عمیق شان در زندگی اجتماعی و سیاسی مبانی نظری هم داشتند- که در بند بعد به آن می پردازیم.

  • فعالیت فضیلتمندانه (virtuous activity)

آموزۀ فضیلت در یونان باستان، در اندیشه های سقراط/افلاطون طرح شد و سپس در فلسفۀ ارسطو به صورت نظام مند درآمد و بسط پیدا یافت، به نحوی که هم فلسفۀ اخلاق و هم فلسفۀ زندگی ارسطو بر محور ایدۀ فضیلت ساخته شد. آنچه فضیلت را مهم می کرد ربطش به خوب زیستن و زندگی خوب (به معنای زندگی ارزشمند) بود. نخستین بار ارسطو بود که استدلال کرد که همۀ آدمیان نه فقط به دنبال خیر بلکه به دنبال برترین خیرند و آن خیر برین زندگی فضیلتمندانه است.

در یونان باستان این رأی که فضیلت برای زندگی خوب ضروری است اندیشۀ مقبولی بود (البته بر سر اینکه فضیلت برای خوب زیستن کافی هم هست یا نه، اختلاف وجود داشت). ارسطو استدلال می کرد که زندگی خوب بدون کمک بخت و اقبال، اگر ناممکن نباشد لااقل سخت است. اما رواقیان، که یکی از چهره های کلیدی شان، یعنی اپیکتتوس، زمانی خود برده بود، چیز غیرمنصفانه ای در این برداشت ارسطویی از زندگی خوب حس می کردند. مشکل رواقیان با این صورتبندی این بود که می گفتند نمی گردد خوبیِ زندگی بسته به بخت و اقبال باشد. برای همین آن ها کوشیدند خوشبختی را طوری تعریف نمایند که بخت و اقبال شرط لازم نباشد. دوگانۀ آنچه تحت اختیار و ضبط و مهار ماست و آنچه از اختیار و مهار ما بیرون است، برای همین طرح شد. اپیکتتوس با بیانهای گوناگون مدام به این تمایز و تقابل بازمی گردد و می کوشد راهی را برای خوب زیستن ترسیم کند که در گرو امور غیراختکمک نباشد.

رواقیان معتقد بودند فضیلت یک جور مزیت و امری است اکتسابی که شخص را بابت آن تحسین می کنیم. پس فضیلت باید مربوط به اموری باشد که بر آن ضبط و مهار داریم مثل افکار یا اعمال ما. امروزه در خصوص اینکه ما چقدر روی افکار و عواطف مان ضبط و مهار داریم تردیدهای مهمی وجود دارد . اما می توان بر سر این توافق کرد که واکنش فضیلتمندانه و عمل کردن فضیلتمندانه در اختیار ماست.

همۀ ما تصوری اجمالی از فضیلت داریم و به راحتی آن را به کار می بریم. به احتمال زیاد آدم هایی را می شناسیم که صاحب فضیلت هایی همچون صداقت، خیرخواهی و گره گشا بودن، همدلی، شجاعت، و انصاف اند. اما برای دقت بخشیدن به تلقی مان از اینکه فضیلت چیست، خوب است به تعاریف فلسفیِ موجود هم اشاره ای بگردد(منبع من برای این تعاریف کتاب خواندنیِ فضیلت نوشتۀ هِتِر باتِلی به ترجمۀ امیرحسین خداپرست است). در اینجا منظور از فضیلت، خصلت های مَنِشی اکتسابی است که شخص می تواند انتخاب کند که اعمالش تجلی و نمایان گر آن خصلت های درونی باشد.

گفته اند فضایل خصوصیاتی هستند که ما را آدم های بهتری می نمایند، فضیلت ها ما را به رشد و شکوفایی و کمال می رسانند به این نحو که یا نتایج خوبی دارند (مانند موفقیت در بهتر کردن زندگی خودمان یا دیگران) یا ارزش ها یا انگیزه های خوبی را در خود دارند(مانند دغدغۀ خیر دیگران یا دغدغۀ کشف حقیقت را داشتن). عکس این ها را دربارۀ رذایل می گردد گفت. رذایل ما را تبدیل به آدم های بدتری می نمایند از این طریق که یا معمولاً نتایج بدی دارند(مانند ستمگری) یا در پشت اعمال برخاسته از آن ها انگیزه های بدی وجود دارد(مانند خودشیفتگی یا دورویی و بی صداقتی). فضایل ارزش ذاتی دارند. زیرا خودشان کمال اند و مقدمه و ابزار رسیدن به چیز دیگری نیستند. و این است معنای سخن مشهور سقراط که فضیلت خود پاداشِ خود است.

اکنون می توان ایدۀ فضیلت را این گونه به تاب آوری و زندگی خوب ربط داد که اولا باید گفت رواقیان، که از توسعه دهندگان اندیشۀ فضیلت بودند، تاب آوری را در صف اول فضایل جای می دادند. تاب آوری به این معنا که فرد بتواند با ناملایماتی که تحت کنترل و اختیار او نبوده است، کنار بیاید و سختی ها را با شجاعت و وقار به دو معنایی که در بالا گفته شد بپذیرد و تاب بیاورد. ثانیا در اندیشۀ فضیلت به روایت رواقیان، آنچه یک زندگی را مطلوب می نماید نه زندگی توأم با شادکامی و بدون درد و رنج بلکه زندگی توام با فعالیت فضیلتمندانه است. برای آن ها زندگیِ بد نه زندگیِ سخت بلکه زندگیِ بی مایه بود. آن ها دنبال زندگی آسان و بی دردسر نبودند بلکه دنبال زندگی غنی، پرمایه و حتی پرماجرا بودند. این بود که رواقیان فضیلت را بر لذت(که ایدۀ اپیکوری ها بود) اولویت می دادند.

فضایل متنوع و متعددند و هر کس می تواند بسته به شور و اشتیاق یا احتیاجی که در راستا رشدِ خود تشخیص می دهد، برخی از فضیلت ها را نصب العین خود کند و آن ها را هر روز در زندگی اش و در رفتارش متجلی کند. چه چیزی می تواند مانع گردد که شخص حتی در سختترین شرایط هم خیرخواه، مشفق، یا نسبت به انسان های دیگر و رنج هایشان گگردده باشد؟

ویکتور فرانکل که از جان به در بردگان اردوگاه آشویتس و از نمونه های واقعی تاب آوری بود حکایاتی تکان دهنده نقل می نماید از زندانیانی که در اردوگاه راه می افتادند و به زندانیان دیگر سر می زدند و جیرۀ غذایی خود را با آن ها سهیم می شدند). شخص می تواند انتخاب کند که آیا می خواهد زندگی اش تجلی برخی ارزش ها و فضایل باشد یا نه. می تواند انتخاب کند آیا می خواهد برای آنچه مهم می داند کاری کند یا نه.

امروزه ایدۀ فضیلت وارد روان شناسی هم شده است. شباهت ها و نزدیکی های جالب توجهی وجود دارد بین برخی از روایت ها از نظریۀ کهن فضیلت و روایت های امروزی و روان شناسانه از اندیشۀ رواقیان (مانند رویکرد موسوم به اکت ACT که پیش از این هم نامش ذکر شد). فعالیت فضیلتمندانه و همسو با ارزش های فرد می تواند زندگی شخص را پربار، ارزشمند و معنادار کند. چنین زیستنی تاب آوری و انعطاف پذیری شخص را در برابر ناملایمات بالا می برد. زیرا شخص تکیه گاه و برج بارویی دارد که حافظ او در شداید باشد.

یکی از مفاهیم پرکاربرد در مبحث تاب آوری و انعطاف پذیری روانی مفهوم hardiness است که آن را به سخت رویی ترجمه نموده اند که برگرفته از مثنوی مولاناست:

چون بدُزدم چون حفیظ مخزن اوست،

چون نباشم سخت رو پشت من اوست

هر که از خورشید باشد پشت گرم،

سخت رو باشد نه بیم او را نه شرم

فضایل و ارزش ها مانند خورشیدی هستند که به زندگی انسان هم نور و روشنی می بخشند که راه را بیابد و هم گرمی که سختی های راه او را سرد و افسرده نکند.

منبع: همشهری آنلاین

به "در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید